La música del Camín

A lo llargo de la historia tiense presentáu a Asturies como un país aisláu, enzarráu en si mesmu, ensin conexón col esterior; pero nada más lloñe de la realidá. Yá dende’l mesmu Reinu d’Asturies -organizáu como un estáu independiente per dos sieglos- les rellaciones esteriores foron una constante, unviando embaxadores a la corte de Carlomagno y faciendo del Atlánticu una vía de comunicación de primer nivel. La «creación» del Camín de Santiagu pol rei asturianu Alfonsu II nel sieglu IX vieno a afitar y enanchar eses conexones, posibilitando intercambios y influyencies sociales, humanes, culturales y musicales ente esta tierra y el restu del mundu conocíu.

Probablemente’l fechu más importante que se da ente la música y el futuru Camín de Santiagu seya la composición d’un himnu tituláu O Dei Verbum, conocíu xeneralmente como Himnu a Santiagu, qu’apaez tempranamente yá nel sieglu VIII na corte de Pravia, de la que yera rei Mauregatu. Ta atribuyíu tradicionalmente al Beatu de Llébana -anque hai duldes sobre ello-, consideráu l’intelectual más importante del reinu daquella. La importancia d’esta obra nun queda namás no musical, sinón que ye perinteresante’l núcliu temáticu de la mesma: el cultu a Santiagu, dalgo que -segun el profesor Xulio Viejo- nun respuende a la tradición hispano-visigótica, sinón a un cultu más local del noroccidente xuncíu a una tradición cultural cristiana enraigonada fundamentalmente alredor del Mare Britanicum, esto ye, Galicia, Asturies y el Cantábricu, Francia y les Isles Britániques, tierres coles que se tenía un contactu ancestral al traviés de la mar.

«La creación del Camín de Santiagu pol rei asturianu Alfonsu II posibilitó intercambios y influyencies sociales, humanes, culturales y musicales ente esta tierra y el restu del mundu conocíu»

Otra manera, hai constancia de que nel sieglu XI los habitantes de la villa occitana d’Ourlhat (Aurillac) que pelegrinaben a Compostela cantaben una canción na que nuna estrofa diz: «Nos montes d’Asturies los pelegrinos pasaron muncho fríu…». Tamién, l’archivista y investigador musical Nicolás Álvarez Solar-Quintes (1893-1967) fai referencia de Bartolomeo Fontana, pelegrín venecianu a Compostela nel añu 1539, quien pon en boca de pelegrinos franceses parte d’una canción relativa a Asturies qu’empieza con esta frase: «O Asturia, tu sei pur bella, e sei pur dura». Esti mesmu viaxeru describe a la nuestra tierra como: «Un país perguapu que paez mesmamente’l prestosu paraísu, y que se llama Asturies». Per otru llau, nun falten referencies a Asturies en canciones de pelegrinos valones, italianos, ingleses o polacos, recoyíes y estudiaes por Juan Uría.

A partir del sieglu XII surde’l movimientu trovadorescu, asina nacen los llamaos trovadores, compositores y poetes que delles veces tamién yeren intérpretes de la so propia obra, xeneralmente pertenecíen a la nobleza y el tema principal de les sos creaciones yera l’amor, anque tamién trataben otros como l’honor, la guerra o la caballería y solíen acompañase d’instrumentos de cuerda (llaúd, viola, arpa…), percusión (tambor, panderetes…) y vientu (gaita, flauta…). Ye de destacar que’l segundu trovador de la Península Ibérica documentáu seya asturianu, apaez mentáu nel Llibru Rexistru de Courias onde se recueye una donación ensin fecha (la reseña apaez ente una de 1199 y otra de 1201) na qu’un tal Fernando Pelaiz merca una heredá del Trobador (del pueblu de Vil.lapadriz -Tinéu-) y los sos fíos, anque más nada se sabe d’él. Nun hai que confundir la figura del trovador cola del xuglar; mentanto los primeros constituyíen un estamentu formáu por xente de la nobleza, los segundos pertenecíen davezu a les clases populares. La xuglaría foi una actividá enforma espardida y los sos integrantes yeren intérpretes xeneralmente ambulantes que percorríen les villes, los pueblos y les aldees amenizando la vida de los sos habitantes a cambiu de dineru, comida y otros bienes. Los xuglares movíense con facilidá per distintos territorios y aprovecharon el Camín de Santiagu pa percorrer distancies bien llargues. Na Edá Media asturiana hai bien de referencies a estos personaxes dende finales del sieglu XII, sobremanera na ciudá d’Uviéu, quiciabes pol so papel importante na difusión de les lleendes sobre les reliquies de la Cámara Santa. 

«Nun hai que confundir la figura del trovador cola del xuglar; los primeros veníen de la nobleza, los segundos pertenecíen a les clases populares»

El primer xuglar asturianu sería una persona xenéricamente denomada asina –iuglar-, según les poques noticies que se tienen, del vecindariu d’Uviéu del añu 1193, pero’l primeru con identidá conocida ye un Pelagio Iohannis ioglarque se rexistra nesa ciudá en distintos documentos de 1235 y 1243. Per otru llau, pente la documentación medieval asturiana tamién s’alcuentren referencies a diversos instrumentistes, como tocadores de cítola, cedra, viola o arpa, tamién ye interesante la mención a un tal Alfonso gaytero nun documentu uviedín del añu 1482 o la proliferación de muyeres músiques (gaiteres) nel Uviéu del sieglu XIV.

La nuestra identidá musical foi creándose adulces a lo llargo d’esti periodu históricu, nesti sen, el musicólogu Eduardo Martínez Torner afirmaba qu’Asturies ye’l territoriu que meyor conserva’l recuerdu de lo que foi la llírica primitiva peninsular y que, poro, sería mui probable qu’esi recuerdu llegare tamién a la música popular de los sieglos XII y XIII. 

Son estos datos una muestra de la importancia qu’esti momentu de la historia y el Camín de Santiagu tuvieron na música asturiana, poro, agora que se tán desenvolviendo bien d’actividaes alredor del Xacobéu nun taría de más que les instituciones asturianes fixeren alcordanza d’ello y del orixe de la nuestra tradición sonora.

Manuscritu del himnu O Dei Verbum
XUNE ELIPE Músicu y autor del llibru “Hai una llínia trazada. Historia de la música asturiana”.

Dexa un comentariu

X