Nestos momentos, la ciudá d’Uviéu ultima los preparativos pa la presentación del proyeutu col qu’optará a la Capital Europea de la Cultura. Trátase d’una candidatura plural, abierta, y que ñaz cola vocación d’abrise en rede al enteru territoriu asturianu. Esta orientación, que guarda una cierta distancia crítica pa cola lóxica de los grandes macro-eventos, fai d’Uviéu 2031 un espaciu d’interés pa toles persones que sentimos la necesidá de semar futuros alternativos pa la música y llingua asturianes, y pal arriquecimientu cultural del propiu país.
Escribo esti testu en respuesta al convite que me fai musicasturiana.com y como una manera de compartir delles oportunidaes que soi pa identificar nesti contestu, nel que participo como comisariu. Fáigolo, amás, con ánimu d’abrir espacios entá posibles, nos que convidar a quien quiera a aportar, nun procesu que medrará cola activación del enteru texíu cultural asturianu. Una de les llinies de la candidatura ye precisamente’l diseñu d’un plan que dirá abriendo progresivamente a la participación, y que buscará xenerar contestos institucionales afechiscos colos que reforzar y arriquecer lo muncho y bono que yá se ta faciendo n’Asturies. Pa enmarcar esta posibilidá, fadré un breve percorríu históricu pela hestoria de la capitalidá europea y entresacaré delles potencialidades (y peligros) que s’abren nel intre d’un presente que considero prometedor.
«Uviéu 2031 ye una candidatura plural, abierta, que ñaz cola vocación d’abrise en rede al enteru territoriu asturianu y de semar futuros alternativos pa la música y llingua asturianes»
La Capital Europea de la Cultura ye un programa de la Unión Europea que surde al empar que la propia UE, col enfotu de fornecer los llazos culturales de los pueblos de la per aquel entós llamada Comuña Económica Europa (CEE). Dende los sos entamos, esta capitalidá apaez como una forma d’institucionalidá ciertamente novedosa, y que contrapuntia –o aspira a contrapuntiar– el principiu económicu col que se fundó la CEE. Ye importante solliñar esto: la capitalidá de la cultura ye constitutiva del entramáu institucional de la Unión y fai perceptible, con meyor o peor fortuna, un principiu social incontenible nel economicismu neolliberal. Esta tensión, ente lo económico y lo cultural, fai de la capitalidá un espaciu cargáu de posibilidades non siempre consideraes na ortodoxa de la política cultural.
Con independencia d’otros debates posibles, importa recordar qu’esti principiu alternativu, tan vanalizáu y desposeyíu de la so propia fuercia, reclama una manera d’alcontranos más allá de la lóxica del trabayu y de l’acumulación de capital. Por eso, enantes qu’una forma de diplomacia cultural, o de propaganda política, habemos de lleer esti espaciu como’l resultáu d’una historia de lluches sociales previes al surdimientu mesmu de la UE, toes elles venceyaes a aquello que l’anarquista Emma Goldman llamó “el drechu a les coses guapes y radiantes”. Dende llueu, non siempre la capitalidá de la cultura s’allinió con esta xenealoxía de la guapura que güei reclamamamos de nueso; pues, efectivamente, ye bien posible que la capitalidá de la cultura qu’honre a Goldman tea entovía por llegar. Digo esto porque ye importante reconocer que nun hai garantíes: qu’aquello pa lo que trabayamos nesta Candidatura nun ye una certeza salvífica, sinón un esperimentu, un horizonte de posibilidá. Trátase d’un espaciu d’esploración, d’activación de les potencialidades que yá tenemos, pero que tán bloquiaes. Vindicar el “drechu a les coses guapes” de Goldman –el drechu al descansu, a la ciudá, pero tamién a la xubilación, a (re)imaxinanos, a la fuelga (Valls Boix 2025)– nun ye poca cosa; ye fundamental güei, nun tiempu como nel que tamos, de banalización del horror.
«Nos sos entamos el programa de la capitalidá insistía ensin tapuxos nuna llectura eurocéntrica que nun permitía evaluar, cola distancia crítica requería, les herencies del imperialismu colonial. Centrada nuna concepción elitista, blanca y androcéntrica de la cultura»
El programa de la Capital Europea de la Cultura arranca nel añu 1985, con una significativa primer edición allugada n’Atenas. Esta primer dómina tuvo marcada por un enclín celebratoriu y emponderador de la vieya monumentalidá europea. Al entender la cultura como portadora d’un heriede civilizatoriu consagráu nel canon de l’alta cultura universal, el programa de la capitalidá insistía ensin tapuxos nuna llectura eurocéntrica que nun permitía evaluar, cola distancia crítica requerida, les herencies del imperialismu colonial. Centrada nuna concepción elitista, blanca y androcéntrica de la cultura, l’ausencia de les llingües minoritaries d’Europa foi clamorosa nun siendo hasta dellos años dempués cuando esi panorama arrancó a camudar.
Foi na edición escocesa de 1990, celebrada en Glasgow, nun contestu marcáu pol auxe de la música celta, cuando les llingües minoritaries escomenzaron a tener un ciertu llugar nel programa de la capitalidá europea. Si bien tendríamos d’esperar dellos años pa qu’esi reconocimientu superara’l pesu puramente simbólicu que tuvo nel casu escocés. El de Glasgow foi un exemplu significativu, al tratase tamién de la primer sede non canónica. Como na candidatura asturiana, l’atractivu de Glasgow nun taba na monumentalidá de l’alta cultura, nin nel altor de les infraestructures culturales convencionales, sinón nun plan cultural que solliñaba’l potencial de la cultura propia pa tresformar la imaxen de la ciudá. Nesti sentíu, la capitalidá de la cultura funcionó como una ferramienta decisiva na rexeneración posindustrial de la ciudá y na redefinición del so imaxinariu colectivu.
«El Celtic Connections de Glasgow constitúi el primer gran testimoniu d’una concepción de la capitalidá europea de la cultura como eventu enraigonáu, capaz de dexar büelgues perdurables y beneficioses pa la llingua y cultura del territoriu»
Con toles llimitaciones d’esti plantegamientu (pues nun podemos esperar que la cultura, por sí sola, revierta l’impactu polítiques económiques y sociales desiguales), la edición de Glasgow abrió en cualquier casu la puerta a imaxinar una capitalidá cultural europea que, col tiempu, acabaría por dir más allá de la so condición de gran eventu multitudinariu. Non por casualidá, nesi contestu d’ebullición cultural apaeció ún de los llegaos más perdurables d’aquella edición: el Celtic Connections de Glasgow. Güei convertíu nun de los festivales de música folk más importantes d’Europa, tuvo’l so aniciu nel clima de tresformación social qu’estimuló’l pasu de la capitalidá cultural per ellí. El Celtic Connections de Glasgow constitúi, nesti sen, el primer gran testimoniu d’una concepción de la capitalidá europea de la cultura como eventu enraigonáu, capaz de dexar büelgues perdurables y beneficioses pa la llingua y cultura del territoriu.
La década de los noventa tuvo caracterizada por un progresu sele –pero sosteníu– nel reconocimientu de les llingües minorizaes, con avances notables na visibilización de la diversidá llingüística y étnica de la Unión. Los casos de Luxemburgo (1995) y Estocolmo (1998) fueron finxos significativos nesti camín, dambos con programes trillingües, onde fales mayoritaries como’l francés, l’alemán y el suecu convivíen nun planu d’igualdá instititucional y programáticu con otres de menor estatus, como’l luxemburgués o el sami. L’añu 2000 marcó tamién un momentu significativu cola participación de Compostela na capitalidá de fin de mileniu, compartida con otres nueve ciudades europees, y onde la llingua galega y la so música tradicional xugaron un papel simbólicu fundamenal.
«Na edición de 2018, compartida ente Malta y Frisia, la música nes llingües minorizaes del territoriu desempeñaron un papel clave non solo na visibilización de la riqueza cultural esistente, sinón tamién na creación de redes internacionales de collaboración y d’apoyu muutu ente comunidaes minorizaes de distintes rexones d’Europa»
Nesta segunda dómina (años noventa), les llingues minoritaries y les sos músiques asocies fueron consolidando un llugar simbólicu que nun teníen nos primeros tiempos, y el so usu acabó por normalizase dafechu. Esto sentó les bases de la sensibilidá favoratible que güei heredamos y que mos permitió introducir l’usu del asturianu na candidatura como un asuntu de consensu ente la práctica totalidá de los partíos del país. La sensiblidá que gasten a día de güei les directrices europees en materia de drechos llingüísticos, igualdá, y gobernanza distribuyía, xueguen en favor de la música y llingua asturianes, y constitúin, ensin llugar a duldes, una de les oportunidaes más interesantes que s’abren nesti contestu.
Yá nel cambiu de sieglu, coincidendo cola incorporación de los países del Este a la Unión Europea, la capitalidá de la cultura vivió un procesu d’apertura entá mayor nel planu llingüísticu, reconociendo la multiplicidá real de voces y llingües presentes nes principales ciudaes del continente. Les ediciones compartíes de 2007 (Luxemburgo y Sibiu, Rumanía), de 2010 (a metá de camín ente Alemania, Turquía y Hungría) ó 2013 (Marsella) son significatives d’esti xiru multicultural y d’un espíritu d’hermanamientu igualitariu que marcó la primer década del sieglu XXI. Esti procesu, ciertamente llimitáu si aplicamos la crítica decolonial –pero non por ello menos significativu–, acabaría por desembocar en casos particularmente esitosos, como la edición de 2018, compartida ente Malta y Frisia. Ellí, la música nes llingües minorizaes del territoriu desempeñaron un papel clave non solo na visibilización de la riqueza cultural esistente, sinón tamién na creación de redes internacionales de collaboración y d’apoyu muutu ente comunidaes minorizaes de distintes rexones d’Europa. Concretamente’l casu frisón resultó especialmente inspirador, al empoderar a la comunidá de falantes y facer de la so música un mediu d’espresión y afirmación colectiva central del enteru procesu.
«Donostia 2016 cuestionó la festivalización y la dinámica d’espectacularización de la cultura, pa poner nel centru’l promover espacios de reflexón y escucha colectiva. D’esti procesu nació’l Protocolu de Donostia pa la Garantía de los Drechos Llingüísticu»
Pero pa entender por qué la capitalidá europea ta güei tan averada al trabayu coles llingües y cultures minorizaes, tenemos d’averanos a la edición que fizo tanxibles delles de les tresformaciones que se veníen xestando dende los noventa y primeros dos mil nesi mesmu entornu. Esta edición foi la de Donostia de 2016. La capitalidá vasca cuestionó la festivalización y la dinámica d’espectacularización de la cultura, pa poner nel centru’l promover espacios de reflexón y escucha colectiva. Marcada pol momentu reflexivu que trayía’l desaniciu d’ETA, y por una importante incorporación de la herencia autoxestionada del mundu abertzale, la capitalidá de Donostia movilizó’l potencial de la cultura pa volvese un motor de tresformación social dende abaxo, apostando pola cocreación de nueves formes d’institucionalidá d’algame internacional.
Una de les contribuciones más bultables de l’aportación euskaldun foi entender la capital europea de la cultura como un llaboratoriu d’innovación institucional. Nesti marcu, nun yera que namás se reconocía y visibilizaba la cultura y llingua propies, sinón que la diferencia cultural yera un puntu de partida pa intervenir nel planu xurídico-institucional. D’esti procesu, surdió ún de los llegaos duraderos de la capitalidá: el Protocolu de Donostia pa la Garantía de los Drechos Llingüísticos. Esti documentu, que tendrá importantes resonancies dempués –por exemplu, nel casu frisón–, afitó un marcu común européu pa la proteición efectiva de les llingües minorizaes d’Europa. Con ello, la edición vasca afitará un cambiu de paradigma crucial, pues convidará a mirar d’una manera imaxinativa, ambiciosa y crítica la noción mesma de capital cultural. Dende entós, dalgunes de les ediciones siguientes afondaron nesa visión abierta y procesual, configurando una xenealoxía crítica y emerxente, a metá de camín entre lo “micro” y lo “macro”, que’l procesu d’Uviéu recueye al calor d’una discreta segunda fola d’asaltos institucionales que yo circunscribo a la noción d’esperimentalismu popular.
«Confieso que lo que más m’emociona d’esto ye la “escusa”: lo que la coyuntura de la capitalidá mos vuelva capaces d’axitar colectivamente. Non tanto “lo que venga d’Europa”, sinón lo que descubramos de nós nel intre del propiu procesu»
Nesti momentu d’apertura nel que mos alcontramos, les potencialidades pa la música y llingua asturianes son bien grandes. Dalgunes yá les fui mencionando a lo llargo’l testu. La posibilidá d’afondar nes polítiques de normalización y de promoción de la llingua y músiques asturianes paez evidente, pero nun ye la única. Como vimos nel casu euskaldun, la capitalidá de la cultura ye un llaboratoriu, un llugar abiertu a la esperimentación y la creatividá de la xente. Estos tipos d’espacios esperimentales, participativos, son importantes porque semarán les nueves formes d’institucionalidá por venir que necesitamos, nun momentu de crisis flagrante de les instituciones de la modernidá. La xeneración de redes de collaboración y la construcción d’entramaos internacionales, colos que protexer meyor les llingües y cultures minorizaes, ye igualmente una llinia de trabayu crucial que podríamos esplorar. Per esta vía, la capitalidá podría ser una ferramienta interesante cola que trescender la cárcel de los poderes establecíos (n’Asturies, nos Conceyos y, dende llueu, nel propiu Estáu español), col texíu d’aliances estratéxiques, innovadores y “rebeldes” (Serra, Garaizábal, & Macaya, 2021) ente actores descentralizaos de la UE.
Seique nun toi siendo tolo crítico que podría, pues non siempre la crítica ye lo que más necesitamos. A veces ye importante facela, pero tamién lo ye tener en cuenta qu’ésta nun mos vuelve más audaces, nin más capaces d’actuar. Importa curiar, y facese cargu d’una llarga historia del dañu y del agraviu, eso por descontao. Pero tamién amerita identificar el tiempu de la promesa, el d’un presente qu’abre selemente ente los nuesos pies. Confieso que lo que más m’emociona d’esto ye la “escusa”: lo que la coyuntura de la capitalidá mos vuelva capaces d’axitar colectivamente. Non tanto “lo que venga d’Europa”, sinón lo que descubramos de nós nel intre del propiu procesu. Esa –y non otra– ye la verdadera oportunidá. De facelo así, incluso nel casu de que nun saliere alantre, dalgo tendríamos ganao: el trabayu de texíu, rede y collaboración que se faiga nos prósimos años podrá reaprovechase n’otres ocasiones. Y asina la candidatura será, más que nada, un modestu activador: una oportunidá pa miranos con otros güeyos, p’andechar con quienes nun andechábamos, pa dexanos llevar… Xera insólita la que se mos llanza, tiempu de cuchar.
Llorián García Flórez ye profesor de Musicoloxía na Universidá d’Uviéu y Comisariu de Pensamientu Contemporáneu ya Investigación na Candidatura d’Uviéu a la Capitalidá Europea de la Cultura 2031.
Suscríbite a les nuestres novedaes
