«Los que salíen más a cantar enantes yeren los paisanos, pero les que calteníen les canciones en tolos pueblos yeren les muyeres»

Falamos con Mariluz Cristóbal Caunedo sobre la so carrera, l'anovación de l'asturianada, el papel de les muyeres na tradición y muncho más.

Mariluz Cristóbal Caunedo (Tinéu, 1948) ye la gran cantadora d’asturianada. Dempués de dalgunes grabaciones nel entamu de la so carrera como campeona de concursos de tonada y de la Misa asturiana de gaita que publicó en 1998 con José Antonio García Suárez “El Gaiteru de Veriña”, asoleyó Onde la ñublina posa, un discu imprescindible na discografía moderna del xéneru. Años dempués aportó Cantar de Seronda (2005) y, en 2012, Cancios y asturianaes. La so voz suena, tamién, nos trabayos d’otros artistes y coleutivos: Muyeres, Rodrigo Cuevas, Carlos Rubiera, Hevia… Na memoria sensorial de tola xente qu’ama la tonada resuenen el raigañu del so timbre, y la so fuercia y sensibilidá inconfundibles. Falamos con ella col envís de conocer un poco más sobre la so carrera y, a la fin, la so visión de l’asturianada y la escena musical asturiana.

¿D’ónde te vien la vocación de cantadora y l’interés pola tonada?

La vocación vienme pola parte de mio madre y de los sos hermanos, que cantaben muncho; y l’interés, d’escuchalos a ellos cantar tonada, muncha canción vaqueira. Dende mui pequeñina cantaba tolo qu’escuchaba.

Nos tos discos faes dellos homenaxes a to madre…

Sí, dalgunes cancionines siempre suelo dedica-yles a ella, sí, porque ella foi la que m’inculcó too esti cariñu pola tonada. Ella cantaba munchísimo, sabe un montón. La probina yá nun ta mui bien de la cabeza, pero sigue todavía cantando, eso nun se-y olvida.

«Dende pequeñina cantaba tolo qu’escuchaba. Siempre suelo dedica-y dalgunes canciones a mio madre porque ella foi la que m’inculcó esti cariñu pola tonada»

¿Cómo foron los primeros pasos nel entamu de la to carrera?

Realmente, esos primeros pasos foron yá de bastante mayor. Anque siempre taba cantando y escuchaba muncho los concursos de tonada, nun m’atrevía a presentame y, en realidá, foi’l paisanu míu -el maríu- que m’animó. Él, escuchando, decía: «coime, tú cantes casi tan bien como toles que salen ehí pela radio y tas tol día cantando, ¿por qué nun te presentes?». A la fin, atrevíme un día y fui p’allá con 28 años.

Facíen un concursu en Radio Cadena -que yera Radio Oviedo- onde ye agora la Feria Muestres. Fui a presentame ellí, a inscribime a Radio Oviedo, y taba, precisamente, Carlos Jeannot, que foi un locutor mui importante y mui interesante tamién por tolo que fizo pol folclore -llevaba’l concursu esi-, y taba tamién la güela de la reina Letizia, Menchu Álvarez del Valle. Dixéronme: «bueno, tenemos que facete una pequeña prueba, a ver qué voz ties». Olvidáronseme toles canciones nel momentu y solo atiné a dicir «dime xilguerín parleru». «Ties bona voz, pero esa canción nun ye pa concursu». Y yo: «non, yá lo sé, pero yá buscaré yo les que son pa concursu». Apuntáronme y presentéme al concursu. Empezó’l tema per ehí. Tuve un añu -más menos- quedando la tercera, la cuarta porque yo subíame al escenariu y si la canción duraba tres minutos, nun minutu y mediu yá l’acababa, poles ganes de baxar d’ellí. «Hasta que nun consiga yo tener la seguridá y tar tranquila a la hora de cantar, nun lo voi dexar». La cosa foi rodando, tuve la suerte d’entamar a ganar concursos, hasta güei prácticamente.

«Facíen un concursu en Radio Cadena. Fui a presentame ellí, inscribime y teníen que faceme una pequeña prueba pa ver qué voz tenía. Olvidáronseme toles canciones nel momentu y solo atiné a dicir «dime xilguerín parleru»»

La to primer grabación en discu nun llegó hasta 1998 cola Misa asturiana de gaita con El Gaiteru de Veriña y, col to proyectu, hasta 2001 con Onde la ñublina posa, ¿por qué llegaron nesi momentu y non enantes?

Bueno, primero grabé un discu con un concursu que gané en La Felguera nel 1990 o 1980. Fui grabar a Madrid el primer discu y, a partir d’ehí, vinieron otros. Grabé con Muyeres y, amás, cuando quedaba campeona, quedábemos home y muyer y grabábemos los dos, con Collado, con Jorge Tuya… con varios cantantes masculinos.

Falando de la to discografía, Onde la ñublina posa ye ún de los trabayos imprescindibles na discografía de l’asturianada pola renovación del xéneru que supunxo, ¿ónde decidiste poner los llímites ente caltener la tradición y anovala?

Yo taba acostumbrada a cantar lo que yera la tradición, lo clásico, lo que pasa que tuve dempués un asesor perimportante, que foi Lisardo Lombardía. Él foi’l que vio esa posibilidá de poner un acompañamientu de música a les canciones que yo cantaba ensin camudar lo que ye la tonada -que yo eso nun quería facelo-. Pensamos qu’eso podía llegar a munchísima más xente, sobre too, a la xente más nuevo. Creo que foi un aciertu, non precisamente yá míu, sinón de Lisardo, porque vio esi futuru que podía dir un poco per ehí, pa que s’averare la xente mozo a ello.

«Yo taba acostumbrada a cantar lo que yera la tradición, pero Lisardo Lombardía vio esa posibilidá de poner un acompañamientu de música a les canciones que yo cantaba ensin camudar lo que ye la tonada. Pensamos qu’eso podía llegar a munchísima más xente»

Amás, decidisteis grabar Onde la ñublina posa y Cantar de Seronda de manera que los instrumentistes s’adaptaren al son de la voz pa caltener d’esa manera un rasgu importante del acompañamientu tradicional de tonada, ¿cómo foi esi procesu dende la to perspectiva? ¿Foi un retu camudar l’ acompañamientu de gaita por otros músicos que non siempre tán avezaos a dexar la voz revolvese y sonar llibremente?

Yo teníalo mui claro, nun quería tar dependiendo d’ello a la hora de cantar, tener qu’entrar nun momentu dau o tar esperando, non, yo quería cantar al mio aire y que los músicos me siguieren, que me pillaren onde-yos paeciera, pero nun tar dependiendo. Tolos músicos veníen de la música folk y más menos conocíen el tema, pero d’acompañar directamente a una tonada clásica, non. La verdá ye que tuve la suerte de tener unos músicos de lo meyor qu’había na música asturiana y nun tuvieron nengún problema. De fechu, dalgunes coses les grabaron ellos per un llau y yo per otru. Yeren músicos profesionales y ficiéronlo de maraviya.

Fuisti integrante durante munchos años del colectivu de música tradicional Muyeres y la to voz suena, tamién, en parte de la so discografía, ¿qué significó pa ti esta esperiencia? ¿Cuála crees que ye la so mayor aportación al folclor asturianu?

Bueno, yo pienso que’l grupu Muyeres foi un revulsivu enorme a la hora d’aportar a la música asturiana. Empezando porque toles nuestres actuaciones yeren col traxe asturianu. Eso yá llenaba l’escenariu, dábanos un plus a la hora de salir a representar la música. Dempués, el recoyer tolos cantares de toles zones d’Asturies. Caúna aportaba lo suyo, teníemos les muyeres que cantaben del oriente, les que cantaben d’occidente, de centru, yo como solista na tonada… Creo que foi dalgo que nun sé si va volver repetise, pero foi dalgo que llevó, amás, la música de toa Asturies, les canciones tradicionales más pures, recoyíes por Alan Lomax y por munchísima xente que diba recorriendo pueblos y recoyendo eses canciones. Eso para min foi lo meyor que se pudo facer. Tamién ta detrás Lisardo Lombardía, que nunca podremos agradece-y tolo que fizo por ello.

«En Muyeres caúna aportaba lo suyo: les muyeres que cantaben del oriente, d’occidente, de centru, yo como solista na tonada… Llevamos la música de toa Asturies, les canciones tradicionales más pures»

Va unes selmanes entrevistamos a Hevia con motivu del so conciertu na Semanona de Xixón y tuvimos falando con él de la vuestra collaboración a lo llargo los años, ¿qué llugar tien Hevia na to carrera? ¿Cómo foi cantar en dalgunos de les actuaciones más destacaes y multitudinarios de la música asturiana nel estranxeru?

Pa min lo d’Hevia foi otru pasu más na carrera que nun esperaba. Yo pensaba cantar un poquitín a lo meyor per Asturies, pero cuando Hevia me comentó’l tema -que tamién, vuelvo a repetir, vien por Lisardo-, escoyimos esa canción que tenía grabada. Falóme d’ello y yo encantada de la vida, nun esperaba tampoco qu’eso fuere tener esa repercusión que tuvo, porque yo salí con Hevia per media Europa, Madrid, Barcelona… Foi una cosa impresionante, porque yo, en realidá, canto ehí una estrofina d’una tonada que yo tenía entera, pero foi impresionante. Yo tamién diba vestía col traxe asturianu, entós, cuando llegabes a un sitiu, veíente col traxe y yá paecía que dibes triunfando enantes d’escuchate. Foi importantísimo, sobre too n’Italia, Alemania… Yo firmaba autógrafos. A veces decía-y a Hevia: «casi firmé tantos como tú, eh». Más que nada, por esa voz que salía y que nun se conocía. Llegué a tener munchos aplausos, hasta’l famosu besu na mano de Pavarotti. Foron coses súper importantes y que nun esperaba por elles, pero qu’agradezo muchísimo a Hevia y a María José igual. Diéronme esa oportunidá y yo, eternamente agradecida.

Otra de les collaboraciones más sonaes, mui reciente, ye la to apaición nel últimu discu de Rodrigo Cuevas –Manual de Romería– col cantar “A Covadonga marcho mañana”. ¿Cómo surdió? ¿Cuála ye la to valoración de la revolución que ta suponiendo Rodrigo Cuevas pa la música asturiana dientro y fuera de les nuestres fronteres?

Pues mira, yo a Rodrigo yá lu conocía de chavalete, de guah.ín, y él a min tamién, claro. Foi una cosa tan inesperada tamién cuando me llamó, que yo dixe: «bueno, nun sé». Yá lu escuché cuando sacó la de Verdiciu, qu’hubo tanta polémica, bueno, lo de siempre.., Ye un neñu maraviyosu, sabe lo que fai, estudiólo muncho y ama’l folclore, llévalo dientro. Quixo dar esa vuelta de tuerca ahí como para facela un poco cabaré, pero metiendo les nuestres tonaes y les nuestres raíces. Ye mui difícil que puedan cantate cualesquiera de les canciones que tien equí, n’Hispanoamérica, en tolos llaos que vaya, y que pueda sonar una tonada asturiana

Yo nun sé si tengo dalgo especial o non, pero llámenme los grandes y siéntome tan agradecida… Nun me paez que lo merezo tanto, pero yo encantadísima de la vida de collaborar y de poner el granín. Si val pa dalgo, yo encantada.

«Yo nun sé si tengo dalgo especial o non, pero llámenme pa collaborar los grandes. Siéntome mui agradecida y encantadísima de poner el mio granín»

Munches persones que s’averen a la tonada, especialmente nes décades doraes del discu, facíenlo a partir de grabaciones que yeren referentes y incluso deprendíen por imitación d’esos rexistros, ¿pasasti tú por esi procesu? ¿Cuála yera o ye la to discografía de cabecera?

Sí, claro, na época que yo empecé, pasé pol procesu d’escuchar los discos de los anteriores, los que taben nello, los referentes. La referente mía y la de cuasi toles que cantamos tonada ye La Busdonga. Yo creo que toes, a cualesquier cantante asturiana que-y entrugues, yo creo que ye lo que va dicir.

«La referente mía y la de cuasi toles que cantamos tonada ye La Busdonga»

Na llinia de lo que comentábemos enantes, ¿crees que’l xéneru de l’asturianada pue siguir evolucionando? ¿Qué te paecen les iniciatives que tán xurdiendo al rodiu la tonada qu’intenten da-y una nueva perspectiva, por exemplu, dende’l feminismu o la poesía contemporánea?

Yo pienso qu’hai qu’evolucionar y, referente a los testos, hai unos testos na tonada asturiana que yo, sinceramente, quitaríalos un poco. Hai muncha canción machista. Entós, ensin perder el raigañu, lo que ye la canción clásica asturiana tien unos matices maraviyosos, pero hai que dir colos tiempos y dar al públicu lo que vaya pidiendo. Que tú, nun momentu dau, teas faciendo un conciertu con unos temes asturianos un poco más modernizaos, pero que puedas meter, a lo meyor, una canción a capella o una canción con una gaita, una vaqueira d’estes guapes. Eso nun se puede perder. La evolución ta bien, pero nun podemos perder lo clásico porque sería perder una parte mui importante de la música asturiana.

«Yo pienso que la tonada tien qu’evolucionar. Ensin perder el raigañu, hai que dir colos tiempos y dar al públicu lo que vaya pidiendo»

Per otru llau, y en rellación con esto mesmo, nun podemos entender güei la tonada ensin muyeres cantadores que de dalguna manera renovaron y apurrieron la so visión personal de la canción asturiana como La Busdonga, Diamantina Rodríguez, Anabel Santiago, Marisa Valle Roso y, como yá comentamos, tu mesma. ¿Qué característiques comunes o estremaes tienen toes elles que-yos fizo o fai imprescindibles?

La característica principal yo creo que ye l’amor a la tierra, a les raíces y a aquello qu’escuchaste siempre. La muyer ye la precursora de too esti movimientu de la canción porque prácticamente yera la muyer la que canciaba. Anque, si vas a pensar nos años cuarenta o cincuenta, los que salíen más a cantar yeren los paisanos porque la muyer, o nun la dexaben, nun podía o nun s’atrevía… La muyer foi la que caltuvo la canción, Los paisanos daquella sonábente: Xuanín de Mieres, Los Cuatro Ases, Xuacu’l de Sama… y La Busdonga, obviamente, pero en tolos pueblos les que cantaben, les que llevaben la batuta nes fiestes, nel baille y les canciones yeren les muyeres.

«Nos años cuarenta o cincuenta, los que salíen más a cantar yeren los paisanos, pero les que cantaben, les que llevaben la batuta nes fiestes, nel baille y les que calteníen les canciones en tolos pueblos yeres les muyeres»

A lo llargo de la to carrera, algamasti premios nos concursos más destacaos de canción asturiana, ¿qué opines d’ellos? ¿Ye un formatu vixente o obsoletu? ¿Crees que ye posible facer carrera na escena de la tonada ensin ganar concursos?

Esto tien dos vertientes, porque’l concursu valte muncho pa ensayar, porque tú cuando vas a un concursu quies dir, facelo lo meyor posible y vas pol premiu. Oblígate a ensayar muncho, pero hai otru tema que, claro, como son competiciones, siempre hai aquello de que si tú puntuasti a fulanito porque sois amigos, esti canta a la gaita y yo canto a capella… La xente paez que nunca queda conforme a la hora de los premios. Eso yá vien de los tiempos de cuando yo concursaba.

Enantes, nos años ochenta y hasta los 2010-12, prácticamente en toles romeríes había un apartáu pa un festival de tonada asturiana. Nestos momentos, nun sé si con una mano me sobrarán deos para dicir ónde hai un festival de tonada asturiana. Si los conceyos o les asociaciones de fiestes nun se preocupen d’introducir esi pequeñu espaciu pa que vayan dos o tres cantantes, un gaiteru, un monologuista… Dalgo que represente lo que ye una romería asturiana, que nun tendría que falta-y nin la tonada nin la gaita. Si eso falta y desapaecen los concursos, la tonada ta abocada al fracasu.

La tonada sigue coles sos innovaciones y de la tonada clásica salieron Anabel, Marisa, que son dos referentes qu’anque fagan otru tipu de canciones, saben cantar asturianaes como naide. Nesti momentu, posiblemente nun seya posible facer carrera ensin ganar concursos. Asina por llibre, difícil. Tola xente que tien un nome na tonada, toos salieron de los concursos.

«Cuando toi cantando una canción, toi pensando no que diz la lletra: canto una vaqueira y toi nel monte, nel altu la Casa’l Puertu; y si toi cantando una añada, toi sintiendo que toi acunando a una neña»

⁠Ún de los testos musicolóxicos nos que l’asturianada ye protagonista foi’l de Benito Álvarez-Buylla: La canción asturiana (Un estudio de etnología musical). Nél, l’autor desplica que ye una forma de «abrir tolos resortes de la interioridá pa volcase materialmente sobre’l paisaxe, na naturaleza de la que l’asturianu ye parte», ¿en qué pienses tú cuando cantes tonada? ¿Cuála ye la to sensación?

A min préstame dicir interpretar, que ye como cantar pero sintiendo lo que tas cantando. Eso ye importantísimo. Cuando toi cantando una canción, toi pensando no que diz la lletra: canto una vaqueira y toi nel monte, nel altu la Casa’l Puertu; y si toi cantando una añada, toi sintiendo que toi acunando a una neña o a un neñu. Tolo que pue dicir una canción, d’un monte, un valle, una mina, de too… Siempre pienso neso.

«Cuando yo llegué, les muyeres d’atrás yá abrieran una brecha, pero daquella tovía les muyeres teníemos que lluchar un poco. Censuránronme canciones porque decíen que yeren de paisanu, que nun podía cantales en concursu, pero yo atrevíme»

Pa finar, teniendo en cuenta que les muyeres van ocupando cada vegada más espacios na música asturiana anguaño, la realidá ye que la escena ta entá mui masculinizada, ¿cómo foi desendolcar un proyectu propiu na tonada siendo muyer?

Cuando yo llegué, les muyeres d’atrás como Diamantina o Socorro Noriega, yá abrieran una brecha, pero daquella tovía les muyeres nos decíen: «bueno, les muyeres… cantar, canten los paisanos» o «esta canción ye de paisanu, non de muyer». Teníes que lluchar un poco. A min censuránronme canciones porque decíen que yeren de paisanu, que nun podía cantales en concursu, pero yo atrevíme a cantales, como «Onde la ñublina posa», qu’amás diz: «onde la ñublina posa, anque nací xunto al monte, anque mis padres son probes, yo nun puedo ser dichosa». Quicir, que fala una muyer nesa canción. Naquel momentu, un xuráu diose cuenta de que taba bien cantada. Agora les muyeres tan atreviéndose a cantalo too, tan bien o meyor qu’entós.

Yo tuve munchísima suerte poque’l mio maríu ayudóme, alentóme, mis padres cuidábenme a les nenes… tuve esa suerte qu’otres nun tuvieron, colos maríos en contra incluso.

Merca los discos de Mariluz Cristóbal Caunedo

Llista d'espera Vamos informate cuando recibamos unidaes. Por favor déxanos embaxo una dirección válida de corréu electrónicu.